کلیسای سنت استپانوس
دو کلیسای دیگری که در شهرستان جلفا قرار دارد و ما در پست های اولیه در باره آنها اشاره ای نموده ایم علاوه بر کلیسای سنت استپانوس (خرابه کلیسا ) ، کلیساهای چوپان و فرهادی است
كليساي چوپان (كليساي حضرت مريم)
كليساي چوپان تقريبا در 5 كيلومتري غرب جلفا در مسير جاده جلفا - سد ارس در ميان كوه هاي رسوبي سرخ رنگ قرار گرفته است و طوري در آنجا مكان گزيده كه جزء طبيعت لاينفك آنجا درآمده است . اين كليسا درسال 1518 ميلادي احداث گرديده و چنانچه ازنام آن قابل استنباط است شايد اين كليسا براي چوپاناني كه مشغول چراي حيوانات در مراتع آنجا بودند طراحي شده تا آنها براي به عمل آوردن فيوضات خود به روستاهاي دره شام و فرهادي مراجعت نكنند . پوسته خارجي كليسا به وسيله سنگ ساخته شده و داراي يك گنبد كوچكي مي باشد كه اخيرا مرمت گرديده است . داخل كليسا خيلي كوچك است وبيش از ده نفر در آن نمي تواند جاي گيرد . طاقهاي آن نيز بمانند كليساهاي ديگر جناغي شكل است .
چندين سال قبل كليسا بصورت مخروبه مشاهده مي گرديد واخيرا از طرف ميراث فر هنگي مرمت گرديد و هويت قبلي خويش را باز يافته است .لازم به توضيح است قرينه كليساي چوپان درست در مقابل آن و در طرف جمهوري نخجوان با همان قدمت بنا شده وفعلا پا برجاست .
كليساي فرهادي
كليساي فرهادي در حدود 18 كيلومتري غرب جلفا نزديك پاسگاه فرهادي و دو كيلومتري از جاده انحرافي سنت استپانوس قرار گرفته است .در اطراف كليساي فرهادي روستايي با نام فرهادي وجود داشت كه سنگهاي بناي آن وچندين ديوار مساكن روستا همچنان باقي است كوچه هاي روستا و مسا كن با آن كه تخريب با زمين يكسان شده است ولي كاملا قابل تشخيص است.
مساحت اين كليسا بزرگ است ولي فقط يك سالن شامل مي شود ومانند كليساي سنت استپانوس داراي معماري غني وزيبائيست .داخل عبادتگاه اين كليسا ازكليساهاي مذكور بزرگ به نظر مي رسد .ستون هاي داخل كليسا خيلي كلفت و حجيم و زيباست با آنكه از تاريخ آن بيش از 500 سال مي گذرد با اين حال بناي آن همچنان در مقا بل عوامل طبيعي مقاومت كرده است . اين كليسا متعلق به روستا بود و مردم روستاي فر هادي در آن به عبادت مي پرداختند . در ساخت اين كليسا و مساكن روستا از سنگها و مصالح بومي استفاده شده است و طبيعت كليسا به علت نبوده آب، لخت بوده و هيچگونه درختي بر اطراف آن وجود ندارد . ولي چون از پائين دست آن رودخانه ارس مي گذرد وكليسا مشرف به رودخانه مي باشد از اين نظر داراي منظره اي خاص است .
درب ورود وخروج كليسا خيلي كوچك است وبر بالاي آن يك سنگي كه با حروف ارضي نوشته شده ، وجود دارد . طاقهاي داخل كليسا بصورت جناغي بوده واز بالاي طاقها نورگيرهايي تعبيه گرديده تا بتواند نور كافي را ارئه وهواي داخل را تهويه نمايد .



شهادت مولای متقیان حضرت 

